ArmeniaNow.com - Independent Journalism From Today's Armenia
March 5, 2004




Մեռնող ավանդույթներ. եզդիները պայքարում են իրենց գյուղական նիստուկացը պահպանելու համար

Նրանք, ովքեր այցելում են Արմավիրի մարզի Ֆերիկ գյուղ, պարտադիր հյուրընկալվում են Խդր Դուքոյանի տանը:
Յոթ երեխայի մայր, հյուրասեր Խանումա տատը

Խդրի ընտանիքը մեծ չէ` մայրը, կինը և երեք երեխաները, ինչը զարմանալի է եզդիների համար. նրանք սովորաբար շատ երեխաներ են ունենում:

«Եթե պայմանները լավ լինեին, մի «ֆուտբոլի կամանդ» էի սարքելու, բայց ընտանիք պահելը այսօր շատ դժվար է», ասում է Խդրը:

Նրա մայրը՝ 72-ամյա Խանումա տատը, յոթ երեխա է լույս աշխարհ բերել: Հագին է եզդիների ազգային տարազ է` բազմագույն գուլպաներ, մանր դարսերով երկար փեշ, որի վառ կանաչ գույնը անմիջապես ուշադրություն է գրավում: Մեջքին բրդյա շալ է, իսկ ականջներին շողում են ոսկյա գինդերը:

Եթե ամգամ չիմանաս, թե որտեղ ես, Խանումա տատի տեսքը հուշում է, որ գտնվում ես եզդիների տանը:

Խդրն ասում է, որ իրենց նախնիները այս գյուղ են եկել Արտաշատից 1927 թվականին մի քանի եզդի ընտանիքների հետ: Նրանցից առաջ այստեղ բնակվել են թուրքեր, որոնք քոչել են մինչև եզդիների գալը:

Ֆերիկի գյուղապետ Նորայր Հայրապետյանը 21 տարի շարունակ եղել է գյուղի անասնաբույժը: Վեց տարի է, ինչ եզդիները նրան ընտրել են գյուղապետ:

«Սկզբում գյուղի անունը Քյուրաքանդ էր, որը եզդիերեն «քյուրա» (կրակ) և «քանդ» (գյուղ) բառերից է: Ասել է թե՝ կրակի գյուղ, չէ որ նրանք հեթանոսներ են և պաշտում են կրակը, արևը», բացատրում է Հայրապետյանը:

Գյուղը վերանվանվել է 1978 թվականին եզդի հեղափոխական գործիչ Ֆերիկ Փոլադբեկովի անունով:

Գյուղապետն ասում է, որ մինչև 1990 թվականը գյուղը ուներ 700-ից ավելի բնակիչ: Խորհրդային Միության փլուզումից հետո Ֆերիկը սկսել է դատարկվել: Այսօր գյուղում մնացել է 110 տնտեսություն 240 բնակչով:

«Սկզբում գնում էին տղամարդիկ, հետո գալիս էին ու տանում ընտանիքներին: Ով այստեղից գնում է, խաչ է քաշում գյուղի վրա», ասում է Խդրը:

Ֆերիկում ապրում են բացառապես եզդիներ: Թեև գյուղը Երևանից ընդամենը 30 կմ հեռավորության վրա է, կյանքը զարմանալիորեն «մեռած» է այստեղ:

Ֆերիկում գոյություն ունի ընդամենը մեկ ջրի ծորակ, որտեղից էլ կանայք դույլերով ջուր են տանում շանթարով (փայտ, որը դնում են ուսին ու ծայրերից կախում ջրով դույլերը):

Ֆերիկում չկա հեռախոս, արտաքին աշխարհի հետ միակ կապը հեռուստացույցն է:

Խդրի կինը՝ 33-ամյա Ալմաստը, չնայած ձմռանը՝ ամանները լվանում է բակում և առանց գործից կտրվելու զրուցում.

«Մեր գյուղը չեմ սիրում: Ի՞նչը սիրեմ, երբ ոչ մի բան չկա: Գոնե մանկապարտեզ լիներ, երեխաներս կգնային: Մշակույթի տուն էլ չունենք, ոչ մի հետաքրքրություն»:

Նախկին մշակույթի տունը, որտեղ հիմա գյուղապետարանն է, վթարային վիճակում է, մինչդեռ անցած լավ տարիներին այստեղ համերգներ էր տալիս նաև Ֆերիկի ազգագրական համույթը:

Խորհրդային տարիներին այստեղ զբաղվում էին հողագործությամբ, անասնապահությամբ, զարգացած էր հատկապես ոչխարաբուծությունը: Ժողովրդական խոսքն ասում է. «Եթե ոչխար չունես, ուրեմն եզդի չես», սակայն այսօր գյուղում ոչխար չեն պահում:

Շուրջ 30 հազար եզդիներ ապրում են Ֆերիկի նման գյուղերում

«Առաջ մեր ոչխարները տանում էինք Ալագյազ սարի կողմերը, այնտեղ հիանալի արոտավայրեր կան: Հիմա դա էլ է դարձել փողով, մենք էլ ի վիճակի չենք», ասում է Շարո Մամոյանը:

Այսօր Ֆերիկի եզդիների հիմնական եկամտի աղբյուրը ցորենն է, կարտոֆիլը և բանջարաբոստանային մի քանի կուլտուրաներ: Յուրաքանչյուր տնտեսություն 1-3 կով է պահում:

Խդրն իր տնամերձ այգու ջերմոցում թարխուն է աճեցնում: Ալմաստն ասում է. «Գյուղում շատերն են թարխուն աճեցնում: Այս երկու օրն արդեն շուկա կտանենք: Չենք կանգնում վաճառելու, հանձնում ենք 25-30 դրամով (մոտ 5-6 սենթ) ու տուն գալիս»:

Գյուղապետն ասում է, որ բազմիցս դիմել է Արմավիրի մարզպետարանին՝ խնդրելով օգնել, հատկապես խմելու ջրի հարցում, սակայն ապարդյուն: Միայն 2002 թվականին վերակառուցվել է խորքային հորը՝ լուծելով ոռոգման ջրի հարցը:

Գյուղի բյուջեն ձևավորվում է հողահարկից ու գույքահարկից և կազմում է տարեկան 2,3 մլն դրամ, 1 մլն դրամ էլ դոտացիա է տրվում:

«Այս գումարով ի՞նչ կարող ենք անել գյուղի համար՝ ոչինչ», գանգատվում է գյուղապետը:

Ֆերիկում հազվադեպ են երեխաներ ծնվում: 2000 թվականին ընդհանրապես ծնունդ չի գրանցվել, իսկ վերջին տարիներին ծնվել է 2-3 երեխա:

Գյուղի կենտրոնում լսվում է դպրոցի զանգը, և երեխաներն իրենց աղմուկով միանգամից կենդանացնում են ձմեռային լռությամբ լցված ցեխոտ փողոցները: Վերջին տարիներին գյուղի ութամյա դպրոցի աշակերտների քանակը կտրուկ ընկել է՝ 160-ից նվազելով 56-ի:

Երրորդ դասարանցի Գյուլին վազում է բոլորի առջևից: Նրա սև, երկար հյուսքերը թռչկոտում են ուսերի վրա: Թռչունների երամի նման իրար միացող հոնքերի տակից ժպտում են սև աչքերը:

«Ես շատ եմ ուզում, որ դպրոցում եզդիերեն անցնենք», համարձակորեն ասում է նա ու վազում:

Դպրոցի տնօրեն Լևոն Պողոսյանն ասում է. «Եզդիերենի մասնագետ չունենք, իսկ այն լրացնող առարկա է: Նախկինում եթե որևէ առարկայից ինչ-որ բան հայերենով չէին հասկանում, ուսուցիչը բացատրում էր եզդիերենով: Բարձրանում էր ընկալման արդյունավետությունը»:

Գյուղացիներն ասում են, որ մինչև դպրոց գնալն իրենց երեխաները հայերեն չեն իմանում, իսկ դպրոցում էլ եզդիերեն չեն անցնում: Թվաքանակի պակասի պատճառով աշակերտները սովորում են խառը տարիքային դասարաններում. օպտիմալացումն այստեղ այսպես է իրականացվել:

Խդրն ասում է. «Նման ուսուցումն իրեն չի արդարացնում: Ընկնում է աշակերտների առաջադիմությունը: Այսպիսի գյուղերում հարկավոր է անհատական մոտեցում ցուցաբերել, բա էլ ինչի՞ են ասում ազգային փոքրամասնություն»:

Գյուղապետը տեղեկացնում է, որ պատերազմի տարիներին շատ եզդիներ կամավոր գնացել են կռվելու: Նրանցից մեկն էլ Ջասըմ Քալաշյանն է:

«Գնում էինք մեր հայրենիքը պաշտպանելու, ոչ մի տարբերություն: Սա նաև մեր երկիրն է, ու եթե անհրաժեշտ լինի, նորից կգնանք», ասում է նա:

Գյուղական առօրյա

Սեղանի շուրջը եզդիներն առաջինը խմում են արևի աստված Շամսի կենացը: Գյուղի համայնքն ունի հոգևոր ու աշխարհիկ առաջնորդներ: Հոգևոր առաջնորդը 58-ամյա շեյխ Զուրբան է: Շեյխի տիտղոսը փոխանցվում է ժառանգաբար:

«ՈՒնենում ենք նաև փիրաներ ու մրիդներ: Ես ինքս փիրա Իսեբիան եմ: Շեյխերի ու փիրաների երեխաներն ամուսնանում են իրենց արյունակից շեյխերի ու փիրաների երեխաների հետ», ասում է Մամոյանը:

Շեյխը տիտղոսով ավելի բարձր է, քան փիրան: Մրիդները երրորդ տեղում են: Եզդիները մկրտում են միայն տղաներին:

Մամոյանը բացատրում է. «Մկրտությանը մենք ասում ենք «բըզկ»: Շեյխը կտրում է տղա երեխայի մազից մի փունջ և տանում իր տուն: Հիմա մեր շեյխի տանը մի քանի պարկ մազ կա»:

Ֆերիկում մարդիկ ապրում են իրենց ազգային ավանդույթներին հավատարիմ: Մարտի 21-ին պատրաստվում են նշել իրենց նոր տարին, որն անվանում են «կլոճ»:

Խդրի տանը հրաժեշտի պահին խմում են հայ-եզդի բարեկամության կենացը: Հյուրասենյակի պատին կախված գորգից նայում են Զորավար Անդրանիկն ու Ջհանգիր Աղան: Նրանք միասին կռվել են 1918-20 թվականներին, մասնավորապես Բաշ-Ապարանի ճակատամարտում:

Ըստ ազգային վիճակագրական ծառայություն ներկայացրած մարդահամարի տվյալների Հայաստանում այսօր ապրում է 40620 եզդի: Նրանցից 7413-ն ապրում են քաղաքներում, իսկ 33207-ը՝ Ֆերիկի նման գյուղերում:


According to Agnes
 

  Inside
 

War Talk: Rhetoric sharpens but renewed conflict with Azerbaijan seen as unlikely

Full story

 
 

Counted In: Census reports final conclusions on Armenia 's population

Full story

 
 


 


The Week in seven days

 
 


The Arts in seven days

 

  Photo of the week
  Click here to enlarge.
Click on the photo above to enlarge.
 
 
 
 

Coming Soon. New Armenian Church in Russian Capital.

A new Armenian church will soon open in Moscow. During his visit to Moscow Catholicos of All Armenians Garegin II expressed his approval of the course of constructions.This is how Surb Khach (Saint Cross) church will look when completed.

 

 





Copyright ArmeniaNow.com 2002-2017. All rights reserved.

The contents of this website cannot be copied, either wholly or partially, reproduced, transferred, loaded, published or distributed in any way without the prior written consent of ArmeniaNow.com.