ArmeniaNow.com - Independent Journalism From Today's Armenia
 May 9, 2003 




Շատ հուշեր առաջ. երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վետերանը թանկ է վճարել Հաղթանակի օրը տեսնելու համար


Պատերազմի վետերան և թոշակառու Արշալույս Վարդանյանը կանգնած է իր նախագծած շենքի առաջ, որտեղ և ապրում է:

«Առավոտյան ժամը չորսն էր, երբ տագնապով արթնացրին մեր ջոկատին և յուրաքանչյուրիս 15-ական փամփուշտ տալով տարան ամայի դաշտ: Երեք ժամ անց, երբ բախվեցինք թշնամուն, հասկացանք, որ պատերազմը սկսվել է»:

Գրեթե 62 տարի է անցել այն օրվանից, երբ Լիտվայի հարավ-արևմտյան սահմանին 19-ամյա Արշալույս Վարդանյանի համար սկսվեց երկրորդ համաշխարհային պատերազմը: Նրանց ջոկատում ընդամենը 50 հոգի էր, և նրանց առաջադրանքն էր մաքրել Կիբարտի քաղաքը գերմանացիներից:

«Անգամ խրամատ չունեինք, - ասում է նա: - Մեզնից յուրաքանչյուրը պաշտպանվում էր, ինչպես կարող էր, իսկ թշնամին բարձունքից մեզ մաղելով գալիս էր»:

Այսօր` մայիսի 9-ին, երբ աշխարհի շատ երկրներում նշում են Հաղթանակի օրը, Վարդանյանը մյուս վետերանների հետ կրկին գնացել է Հաղթանակի զբոսայգի` երկու կարմիր մեխակ դնելու Անհայտ զինվորի հուշակոթողին:

Մինչդեռ ժամանակին անհայտ կորածների ցուցակում էր նաև Վարդանյանի սեփական անունը:

Պատերազմի առաջին օրը` 1941 թ. հունիսի 22-ին, Վարդանյանը և երկու ռուս զինվոր գերի ընկան:

Պատերազմի հետագա չորս տարիների ընթացքում Աշիկի (այդպես են նրան դիմում բարեկամները) հարազատները նրանից այլևս ոչ մի լուր չստացան:

«Ուսիցս վիրավոր ընկած էի, երբ գերմանացի զինվորները հավաքում էին սպանվածների զենքերը: Ինձ էլ շրջեցին, որ զենքս վերցնեն, աչքերս բացեցի», - ասում է նա:

Ավտոմատն ուղղելով շարքային Արշալույս Վարդանյանի վրա՝ գերմանացի զինվորը հրամայում է բարձրացնել ձեռքերը: Վերջինս բարձրացնում է միայն մի ձեռքը, մյուսն արյունաշաղախ էր:

«Այդ պահին կարծես վախն անհետացել էր, - հիշում է նա:- Մտածում էի` սպանելու են, թող սպանեն, բայց վստահում էի ճակատագրիս և հավատում, որ դա չէ իմ վերջը: Ես միշտ համոզված էի, որ այդ պատերազմում Սովետն է հաղթելու»:

Աշիկին խուզարկելով գերմանացիները հայտնաբերում և առգրավում են հարազատների նամակները, սակայն չեն նկատում գրպաններից մեկում մնացած կոմերիտական տոմսը, որը գնդակահարություն կնշանակեր նրա համար: Երկու օր անց նրան հաջողվում է թաղել տոմսը հողի մեջ:

«Ինձ փրկեց իմ բնավորությունը, - ասում է 81-ամյա երևանցի թոշակառու ճարտարապետը: - Մինչև զորակոչվելս շատ ակտիվ կոմսոմոլ էի և նույն ակտիվությունն էլ ցուցաբերում էի ծառայության ընթացքում: Երբեք ոչ մի իրավիճակում չէի ընկճվում: Երբ պատերազմը սկսվեց, ընդամենը վեց ամսվա ծառայող էի, սակայն հասցրել էի այնպես դրսևորել ինձ, որ արդեն ջոկատի հրամանատար էի»:

Իսկ պատերազմի ընթացքում գերմանացիներն էին, որ դարձան Աշիկի հրամանատարները: Գերության առաջին ձմռանը նրան ուղարկեցին աշխատանքային ճամբար: Այսօր նա վերհիշում է, թե ինչպես էին գերմանական քաղաքում քաղցած և ցրտահարված գերիներին ստիպում ավտոմատի փողի տակ - 20 աստիճանում փոսեր փորել ջրագծերի համար:

Անգամ այդ պայմաններում, ըստ Աշիկի, կալանավորները փորձում էին պայքարել ֆաշիստների դեմ:

«Մի օր, երբ մեզ աշխատացնում էին, կողքիս կանգնած գերմանացի զինվորն այնքան հայհոյեց Ստալինին, որ չդիմանալով ասացի՝ սպասեք, Ստալինը դեռ ձեզ ցույց կտա: Նա վերցրեց բահը, որ գլխիս խփի, բայց մեկ այլ զինվոր հասցրեց իր հրացանով պահել բահը:

«Այդ ժամանակ ես չէի կարող չհավատալ Ստալինի գաղափարախոսությանը, քանի որ փոքրուց նրան էի տեսել որպես երկրի ղեկավար»:

1942-ին Աշիկին տեղափոխում են աշխատելու զինգերիների լազարեթ: Երկու տարի հետո, գտնելով, որ նա վտանգ է ներկայացնում, նրան տեղափոխում են կենտրոնական ճամբարի մենախուց:

Նրա հավաստմամբ, պատճառն այն էր, որ ինքը գերիների ստեղծած ընդհատակյա կազմակերպության անդամ էր:

«Դա լուրջ կազմակերպություն էր, մենք ունեինք ծածկանիշ, կազմակերպում էինք փախուստներ, խափանում էինք թշնամու գործունեությունը: Փախչող գերիներին տրամադրում էինք ինքնաշեն քարտեզներ, կողմնացույց և մոտակա պարտիզանական ջոկատների հասցեները»:

Աշիկի հակաֆաշիստական գործունեության պատիժը մեկամսյա տանջանքներն էին, որից հետո նրան 30 այլ առավել վտանգավոր գերիների հետ աքսորում են:

«Այդ ժամանակ ես հասկացա, թե ինչ բան է իսկական աքսորը», - հիշում է Աշիկը:

Այս անգամ արդեն լուսաբացից մայրամուտ նրանք կամ հանքափոր էին, կամ հնձվոր, կամ էլ ծառահատ:

«Ամբողջ օրը մի կտոր հաց, մի կտոր մարգարին և մի աման ճաշ էին տալիս` «բալանդա» էր կոչվում:

«Երբ տանում էին հացահատիկ հավաքելու, վերադառնում էինք գրպաններս ցորեն լցրած: Գիշերը ցորենը լցնում էինք ջրով լի մետաղյա տարաները և դնում պատի վառարանի մեջ: Առավոտյան ուտում էինք արդեն եփված ցորենը և կրկին գնում աշխատելու»:

Գաղտնի ճաշկերույթը հայտնաբերելով` գերմանացիները բոլոր կալանավորներին ներքնազգեստով շպրտում են դուրս և խուզարկում բարաքը:

Արշալույսի թոռը՝ Լևոնը, կարդում է ռազմաճակատից պապի ուղարկած նամակը, և ծեր մարդը չի կարողանում զսպել արցունքները:

«Դա մի սարսափելի օր էր՝ անտանելի ցուրտ: Հիշում եմ, թե ինչպես էին կալանավորներից երկուսը ձնով երկար շփում ոտքերիս ցրտահարված թաթերը»:

Միայն 1945-ին, երբ գերմանացիներն արդեն սկսել էին էվակուացնել զինգերիների ճամբարները, Աշիկին հաջողվում է մի խումբ կալանավորների հետ փախչել գերությունից և միանալ խորհրդային զորքերին:

«Երազ էի տեսել, որ վերադառնում եմ տուն, և հայրս ինձ տեսնելով՝ ձեռնափայտը բարձրացրացնում և զայրացած ասում է՝ ո՞ւր էիր այսքան ժամանակ, այ տղա, իսկ ես, թե՝ մի անհանգստացի, հայրիկ, գործերով էի զբաղված»:

Համարելով, որ դեռևս չի մասնակցել պատերազմին, տուն չվերադարձած նա կրկին մեկնում է ռազմաճակատ` ոչ մի լուր չուղարկելով իր հարազատներին:

«Ես դեռ պետք է ապացուցեի, որ դիտավորյալ չեմ գերի ընկել և երբեք դավաճանելու մտադրություն չեմ ունեցել»:

1945-ի ապրիլի 20-ին` Հաղթանակի օրվանից 19 օր առաջ, Աշիկը կրկին ծանր վիրավորվում է և այս անգամ ընկնում խորհրդային հոսպիտալ, որտեղ մնում է մինչև նոյեմբեր: Առաջին նամակը հարազատներին կարողանում է ուղարկել հենց այնտեղից:

58 տարի առաջ ռուսերենով գրված խունացած նամակը շարունակում է նրա պատերազմական հիշողությունների մասը կազմել.

Բարև ձեզ, սիրելիներս,
Ես ողջ-առողջ եմ և գտնվում եմ գործող Կարմիր բանակում:
Մանրամասները կգրեմ ձեր պատասխանը ստանալուց հետո: Գուցե չհավատաք, քանի որ գրում եմ ռուսերեն, բայց դա միայն այն պատճառով, որ հայերեն խոսքս չի կապակցվում. Համարյա չորրորդ տարին է, հայերեն չեմ խոսել: Որպեսզի իսկապես հավատաք, որ ես եմ, մի քանի խոսք կգրեմ հայերեն:

Այնուհետև շարունակում է հայերեն.
Ես ձեզ խնդրում եմ, որ գրեք ձեր կյանքի մասին, բոլորդ սաղ եք ու առո՞ղջ, Գերվասյան արդեն բանակում է, թե՞ ոչ: Գրեցեք նույնպես ընկերներիս և ընդհանրապես բոլոր հարազատներիս մասին: Իմ հասցեն հետևյալն է.
Դաշտային փոստ 49497, Վարդանյան Արշալույս Ալեքսեյի

Եվ կրկին՝ ռուսերեն.
Եվ այսպես, առայժմ հաջողություն: Կարծում եմ, որ դուք շատ զարմացած եք, բայց և շատ ուրախ, այնպես որ բառերով հնարավոր չէ արտահայտել: Սպասում եմ ձեր պատասխանին:
Ձեր որդի Աշիկ:

Նրա գերության չորս տարիների ընթացքում Վարդանյանների ընտանիքը երկու անգամ մահվան սև թուղթ էր ստացել: Հոսպիտալից ստացված նամակը նոր հույսեր է ծնում:

Վերջ ի վերջո, նա վերադառնում է տուն:

«Ես հասկանում էի, որ նրանք ինձ տեսնելու հույսն արդեն կորցրել են, դրա համար վերադառնալուց առաջ նախապես մարդ ուղարկեցի, որ անակնկալի չգան»:

Պատերազմից հետո նա կարողանում է իրականացնել իր վաղեմի երազանքը և ուսումն ավարտելով դառնում ճարտարապետ՝ աշխատելով այնպիսի ճարտարապետների հետ, ինչպիսին է Գեորգի Թամանյանը` Ալեքսանդր Թամանյանի որդին:

Իր աշխատանքային գործունեության ընթացքում նախագծում և շահագործման է հանձնում մի քանի տասնյակ բնակելի և վարչական շենքեր, որոնցից ավելի քան մեկ տասնյակն այսօր կանգուն են Երևանում: Այժմ նա իր մասնագիտական փորձն է փոխանցում 20-ամյա ապագա ճարտարապետ թոռանը:

«Զղջում եմ, որ կորցրել եմ այդ տարիները, - ասում է ծեր զինվորը, - բայց միևնույն ժամանակ ապացուցեցի ինքս ինձ, որ մարդ կարող է դիմակայել ցանկացած դժվարությունների: Եթե ունի նպատակ, ապա պետք է մինչև վերջ պայքարի դրան հասնելու համար»:

Իսկ այսօր, Հաղթանակի զբոսայգուց վերադառնալով, նա կրկին կսպասի իր հարազատներին, որպեսզի միասին տոնեն հաղթանակի օրն այն շենքի բնակարանում, որը շուրջ 45 տարի առաջ նախագծվել և կառուցվել է անձամբ Աշիկի ղեկավարությամբ:


  Inside
 

Water Damage: Village disease outbreak linked to contaminated reservoir

Full story

 
 
 
 

Starting Over: Tree planting project aimed at undoing destruction

Full story

 
 
 
 

Place of Honor: "Mother" watches over her people on Victory Day and all others

Full story

 




  Photos of the week
  Click here to enlarge.
Click on the photo above to enlarge.
Click here to enlarge.
Click on the photo above to enlarge.
 
 
 
 

Day of Remembrance

May 9 is Victory Day, when Armenia remembers its war veterans with ceremonies that include laying carnations and standing in formation near the Eternal Flame above Yerevan.

 

 





Copyright ArmeniaNow.com 2002-2017. All rights reserved.

The contents of this website cannot be copied, either wholly or partially, reproduced, transferred, loaded, published or distributed in any way without the prior written consent of ArmeniaNow.com.